Wprowadzenie

Dotychczasowe działania zmierzające do pomocy rodzinom, w których występuje przemoc, koncentrowały się głównie na pomocy ofiarom; wszelkie działania wobec sprawców miały charakter represyjny, a ich skuteczność nie była zadowalająca.
Z doświadczeń kuratorów oraz wychowawców z Zakładów Karnych wynika, że samo ukaranie sprawcy (skazanie prawomocnym wyrokiem) bardzo rzadko przyczyniało się do trwałej zmiany jego zachowania oraz poprawy funkcjonowania w rodzinie. Wynika to między innymi z faktu, że przemoc domowa bardzo rzadko bywa jednorazowym wydarzeniem, a sprawcy wielokrotnie powtarzają akty przemocy. Stąd też poszukiwanie takich form i sposobów pracy ze sprawcą, które zapobiegałyby nawrotom aktów agresji i powrotom do przestępstwa.

Realizacja programu:

Specjalistyczny Ośrodek Wsparcia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie w Korytnikach, przy współpracy Miejskiego Ośrodka Zapobiegania Uzależnieniom w Przemyślu oraz Zakładu Karnego w Medyce i Przemyślu

Cel programu:   

Naczelnym celem programu jest redukcja zachowań agresywnych u jego uczestników, kształtowanie postawy partnerstwa i szacunku wobec kobiet oraz odpowiedzialności za popełnione czyny przemocowe, jak również zatrzymanie przemocy i budowanie konstruktywnych sposobów wywierania wpływu na innych ludzi z wykorzystaniem psychoedukacji.
Sposoby realizacji:    Program będzie miał charakter psychoedukacyjny.W części edukacyjnej koncentrujemy się na przekazaniu szeroko pojętej wiedzy na temat zjawiska przemocy. Część korekcyjna ukierunkowana jest na zdobycie umiejętności niestosowania przemocy, trening umiejętności społecznych i asertywności oraz naukę korzystania ze wsparcia społecznego. Program realizowany będzie w grupach liczących od 8 do 15 osób. Zajęcia prowadzone będą przez dwie osoby, (pedagoga, lub psychologa) w pełni przeszkolone do pracy ze sprawcami przemocy. W grupach korekcyjnych dla sprawców przemocy, ze względu na duży poziom zaprzeczania i manipulacji ze strony uczestników, konieczne jest prowadzenie zajęć przez dwie ściśle współpracujące osoby. Praca w duecie: kobieta i mężczyzna jest korzystna z uwagi na fakt, że relacja pomiędzy prowadzącymi staje się dla uczestników modelowym przykładem komunikacji partnerskiej. Obecność kobiety podczas pracy korekcyjnej staje się dodatkowym czynnikiem konfrontującym, ważnym w procesie zmiany zachowania.

Miejsce realizacji:   
Miejski Ośrodek Zapobiegania Uzależnieniom w Przemyślu
Zakład Karny w Medyce
Zakład Karny w Przemyślu

Czas realizacji:       
2010 rok.

Sposób realizacji:       
dwie grupy zamknięte utworzone na terenie ZK i jedna otwarta przy MOZU w Przemyślu

Dobór uczestników:
Do programu kwalifikowani będą pełnoletni mężczyźni – sprawcy przemocy wobec swoich partnerek, skazani prawomocnymi wyrokami za przestępstwo z art. 207 par. 1 KK (lub inne przeciwko rodzinie i opiece, ze stwierdzeniem sprawstwa przemocy) - zarówno osoby odbywające karę pozbawienia wolności, jak  i korzystające z warunkowego zawieszenia jej wykonania (skierowani przez sąd, lub kuratorów sądowych). Mężczyźni wytypowani do udziału  w programie muszą być zdrowi psychicznie oraz zachowywać abstynencję od alkoholu i innych środków odurzających. Dodatkowym warunkiem przyjęcia osoby – sprawcy do programu winno być uznanie przez nią faktu stosowania przemocy we własnej rodzinie. Łącznie 40 osób.

Opis programu:   

„Program Edukacyjno – Korekcyjny dla Sprawców Przemocy Domowej”, którego celem jest psychoedukacja w kierunku zmiany zachowań typu przemocowego na rzecz postawy partnerstwa i poszanowania wobec domowników, powstał na bazie „Programu z Duluth”. Inspiracją dla autorów – Agnieszki Rusińskiej i Piotra Wojnowskiego do opracowania  polskiej wersji programu i jego wdrożenia było seminarium zorganizowane przez Fundację im. St. Batorego oraz Stowarzyszenie „Sedno” w 2001 r., pod tytułem „Pomoc dla sprawców przemocy”, które prowadził Marek Prejzner z Polish-American Association w Chicago.
Mając pełną świadomość złożoności przyczyn, które tkwią u źródeł przemocy domowej, realizując Program koncentrujemy się na rozumieniu przemocy jako zjawiska wyuczonego i kształtowanego społecznie oraz wzmacnianego kulturowo. Pozwala to na przyjęcie założenia, że poddając sprawcę odpowiednim oddziaływaniom można niejako „oduczyć” go przemocy.
Naczelnym celem Programu jest redukcja zachowań agresywnych u jego uczestników, kształtowanie postawy partnerstwa i szacunku wobec kobiet, oraz odpowiedzialności za popełnione czyny przemocowe.  Warunkiem przyjęcia do Programu jest przyznanie się uczestnika do stosowania przemocy wobec partnerki. Podczas sesji indywidualnych uczestnik zostaje zapoznany z celami i przebiegiem programu. Prowadzący natomiast zapoznaje się szczegółowo z sytuacją rodzinną i prawną skazanego. Przyjęcie do programu jest potwierdzone zawarciem kontraktu na aktywny udział w sesjach grupowych. Uczestnik wypełnia następnie czterdziestoczteropunktowy „kwestionariusz historii przemocy”, którego celem jest dokonanie wstępnej diagnozy problemu. Kwestionariusz służy ponadto analizie i rozpoznaniu sygnałów czasowych, sytuacyjnych i fizycznych, towarzyszących aktom przemocy. Stanowi wstęp do opracowania indywidualnego „planu bezpieczeństwa” a w dalszej części Programu jest wykorzystywany do analizy cykliczności przemocy i poznania dynamiki własnych zachowań przemocowych. Istotnym etapem pracy jest ukazanie cykliczności przemocy, gdyż sprawca traktuje przemoc jako odosobnione akty agresji, nie zauważa ciągłości i zależności pomiędzy nimi. Zrozumienie tego mechanizmu pozwala na skuteczniejsze zapobieganie nawrotom ataków.
Realizując „Plan Bezpieczeństwa” zadaniem uczestników jest rozpoznanie, jakie sytuacje są dla nich potencjalnymi wyzwalaczami agresji, które sygnały płynące z ciała informują o nadchodzącym ataku i w oparciu o tę wiedzę stworzenie planu działania alternatywnego dla zastosowania przemocy, rodzaju „instrukcji”: jak postępować, aby zminimalizować ryzyko wystąpienia aktu agresji.
Jednym z elementów „Planu Bezpieczeństwa” jest nauka umiejętności stosowania tzw. „przerwy na ochłoniecie”. Celem wzięcia przerwy jest rozładowanie napięcia, które gromadzi się w czasie trwania konfliktu, tak żeby można było nadal prowadzić rozmowę w sposób nie raniący (fizycznie                     i słownie) drugiej osoby zaangażowanej w konflikt. Nabycie umiejętności stosowania przerwy ułatwia zapobieżenie aktom przemocy, dlatego zalecane jest wprowadzenie tego elementu w początkowym etapie Programu. „Plan Bezpieczeństwa” podlega stałej ewaluacji a jego skuteczność poddawana jest ocenie w trakcie trwania Programu.
Kolejnym elementem Programu jest przekazanie wiedzy na temat, czym jest przemoc, jakie są jej rodzaje, formy i dynamika; grupa w toku swobodnej dyskusji tworzy definicje przemocy do której odwoływać się będziemy w trakcie dalszej pracy. Przemoc rozumiemy jako działanie intencjonalne a jej dokonanie jako akt świadomego wyboru.
Następnie koncentrujemy się na ujawnieniu negatywnych norm i wzorców kulturowych wykorzystywanych do wspierania postaw dominacji, władzy i kontroli sprawcy nad ofiarą. Analizie podlega także rola stereotypów na temat tożsamości mężczyzny, ról „męskich” i „kobiecych”. Przyswajanie wiedzy odbywa się w sposób aktywizujący uczestników (m.in. poprzez prowadzenie otwartej dyskusji oraz odwoływanie się do indywidualnych doświadczeń).
Przyjmujemy założenie, iż sprawca jest odpowiedzialny za czyny, których dokonuje i musi te odpowiedzialność zaakceptować, nie jest jednak odpowiedzialny za normy, które zostały mu wpojone. Związki oparte na wyższości mężczyzny nad kobietą są często akceptowane społecznie a postawa dominacji wspierana kulturowo. W tym kontekście kluczowy element                      w procesie zmiany, stanowi zrozumienie, iż celem stosowania przemocy, jest uzyskanie przez sprawcę władzy i kontroli nad ofiarą.

W dalszej części Programu szczegółowej analizie podlegają następujące zagadnienia:

•przemoc fizyczna- zaprzestanie jej stosowania
•zastraszanie- zachowania nie zastraszające
•poniżanie-zachowania nacechowane szacunkiem
•izolowanie-wsparcie i zaufanie
•minimalizowanie, zaprzeczanie, obwinianie jako taktyka kontroli-szczerość
i odpowiedzialność
•przemoc seksualna-poszanowanie seksualności
•wykorzystywanie męskich przywilejów, przemoc ekonomiczna-partnerstwo
w związku
•groźby i wymuszenia-negocjowanie i sprawiedliwość

Podstawowe narzędzie na tym etapie pracy stanowi „Kwestionariusz kontrolowania” zawierający następujące punkty:

1. Działanie (opis sytuacji i działania, w których sprawca użył przemocy w celu kontrolowania swojej partnerki; wypowiedzi, gesty, ton głosu, kontakt fizyczny, wyraz twarzy)
2. Intencje (co chciał sprawca, aby wydarzyło się w danej sytuacji ?)
3. Przekonania (jakie przekonania stoją za czynami i intencjami sprawcy?)
4. Uczucia (jakie uczucia towarzyszyły sprawcy?)
5.Umniejszanie znaczenia, zaprzeczanie i obwinianie (w jaki sposób sprawca umniejszał znaczenie lub zaprzeczał swoim czynom lub obwiniał partnerkę?)
6. Skutki (jaki był wpływ czynów sprawcy na niego samego, na partnerkę, na innych?)
7. Używanie przemocy w przeszłości (jaki wpływ na obecną sytuację miało wcześniejsze używanie przez sprawcę przemocy?)
8. Zachowanie nie kontrolujące (co sprawca mógłby zrobić inaczej?)

Posługiwanie się kwestionariuszem służy analizie własnych zachowań przemocowych, stanowiąc zasadniczą cześć pracy psychoedukacyjnej. W celu nabycia umiejętności konstruktywnego rozwiązywania sytuacji konfliktowych realizujemy ćwiczenia w parach oraz odgrywanie ról.
Kolejnym etapem pracy jest nauka rozpoznawania i nazywania uczuć oraz stanów emocjonalnych, oddzielenie złości jako naturalnej emocji od jej form zniekształconych typu sarkazm, mściwość, karanie.
Sesje końcowe poświęcone zostały nauce nowych konstruktywnych zachowań będących alternatywą dla zachowań przemocowych. Służyły temu wykłady oraz ćwiczenia poświęcone między innymi zachowaniom asertywnym, nowym sposobom rozwiązywania problemów, zasadom sprawiedliwej kłótni oraz nauce umiejętności prawidłowej komunikacji. Uczestnicy przechodzą trening umiejętności aktywnego słuchania, poznają podstawowe zasady negocjacji i zasady właściwego rozwiązywania sporów. Ważnym elementem na tym etapie pracy jest wskazanie klientom możliwości korzystania ze wsparcia społecznego w celu zapobieżenia ich izolacji i wykluczenia.
Podsumowującym tematem zajęć jest przyjęcie przez sprawców pełnej odpowiedzialności za popełnione czyny. To etap pracy, w którym uczestnik winien przyjąć odpowiedzialność za popełnione przez siebie akty przemocy i być gotowym do poniesienia konsekwencji swych czynów oraz zadośćuczynienia ofiarom. Odejść od zaprzeczania aktom przemocy i minimalizowania ich, obwiniania partnerki oraz stosowania innych mechanizmów obronnych. Jest to czas kiedy klient uzyskuje kontakt z uczuciem winy, wstydu i żalu, jest empatyczny wobec ofiar.
Po ukończeniu Programu następuje ocena postępów uczestników, zawiera ona następujące elementy: obecność, nie stosowanie przemocy, trzeźwość, zaakceptowanie (nie umniejsza i nie usprawiedliwia, nie obwinia innych osób, bierze na siebie odpowiedzialność za przemoc, rozpoznaje w jaki sposób przyczynia się do powstania problemów), zastosowanie poznanych technik (podejmuje świadome kroki aby uniknąć przemocy, stosuje „przerwy”, „ rozmowy z samym sobą”, umiejętności rozwiązywania problemów, itp., wykonuje „ prace domowe” i zalecenia), zwracanie się o pomoc (szuka informacji o możliwościach, rozmawia o tym z członkami grupy, zawraca się do nich o pomoc, jest otwarty na korzystanie ze wsparcia w przyszłości), świadomość procesu (pozwala innym mówić, zauważa wkład innych osób w grupie, zadaje jasne, proste pytania, przyjmuje uwagi prowadzących grupę), aktywne zaangażowanie (język ciała i reakcje niewerbalne wskazujące na uwagę i zainteresowanie, utrzymuje kontakt wzrokowy, mówi z uczuciem,   w komentarzach odnosi się do tematu dyskusji),otwarcie się (ujawnia wewnętrzną walkę, uczucia, lęki i zwątpienie w samego siebie, nie ukrywa i nie unika pewnych kwestii, nie jest sarkastyczny i nie przyjmuje postawy obronnej), delikatny sposób wyrażania się szacunek dla partnera i kobiet w ogólności ( nie używa „ seksistowskiego” i obraźliwego języka, pilnuje, aby inni nie wyrażali się w taki sposób). Oceny końcowej dokonują osoby prowadzące lub członkowie grupy.

Powyższy opis jest schematem realizowanym w każdej edycji Programu. Jednakże, jeżeli zaistnieje taka konieczność wprowadzamy modyfikacje, dostosowując go w ten sposób do potrzeb i możliwości grupy.


Opracowano: na podstawie materiałów Fundacji „Będziesz”